Uit diverse rapporten, zoals Sociale Staat van de Stad en benchmarks (zie ook hoofdstuk 3.2 Vergelijking uitgaven Almere met inkomsten gemeentefonds), blijkt dat we als gemeente hierop relatief weinig inzetten. De vraag naar effectiviteit is niet altijd goed te beantwoorden. We kunnen wel zichtbaar maken hoe het geld wordt ingezet. En of hierin wellicht dubbelingen in zitten of andere keuzes te maken zijn.

Daarnaast is er landelijk via akkoorden steeds meer aandacht aan het versterken van de sociale basis.

In het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) wordt aangegeven dat de gemeente een basisinfrastructuur heeft in te richten. Het gaat dan o.a. over:

• Inloopvoorzieningen sociaal en gezond
• Versterken van lokale teams ten dienste van de eerste lijn (hechte wijkverbanden) inclusief aansluiting JGZ

Definitie Sociale basis

In de meest simpele voorstelling bestaat de sociale basis uit alles wat inwoners zelf doen en ondernemen. In een meer ambitieuze invulling gaat het ook om alle vrij toegankelijke voorzieningen (formeel, informeel) waar inwoners geen verwijsbriefje of ‘indicatie’ voor nodig hebben. Ofwel, het betreft een combinatie van inwonersinitiatieven, vrijwilligersorganisaties, en professionele organisaties. De sociale basisvoorzieningen raken aan álle aspecten van het dagelijkse leven: ontmoeting, mantelzorgondersteuning, onderwijs, opvoeding, werk, gezondheid, wonen, bewegen, cultuur en veiligheid.
Het gaat dus ook om de welzijnsorganisatie, winkelvoorziening, school, gezondheidscentrum, huisartspost, buurthuis, politiepost, voedselbank, kickboks school, kerk en moskee, woningcorporatie, et cetera. Ook al zullen niet al deze partijen zichzelf zien als deel van deze sociale basis.

De sociale basis heeft een belangrijke fysieke-ruimtelijke component. Denk aan pleinen, parken, plantsoenen, stoepen, Cruyff-courts, skatebanen, buurttuinen, jeu-de-boules-banen, et cetera. In de sociale basis krijgt de ontmoetings- en bewegingsfunctie van publieke ruimte grote nadruk.
In een recente Kamerbrief en in een position paper van het ministerie van VWS en een aantal landelijke kennisinstellingen wordt deze definiëring gepreciseerd door drie lagen te onderscheiden in de sociale basis;

• De persoonlijke sociale basis - een inwoner en diens netwerk.
• De gemeenschappelijke sociale basis – de formele en informele netwerken van inwoners in de wijk.
• De institutionele sociale basis - de accommodaties, collectieve voorzieningen en andere laagdrempelige voorzieningen waar iedere inwoner gebruik van kan maken zoals buurthuizen, het Centrum Jeugd & Gezin, bibliotheken, de buurtsportcoach en scholen.

Daarnaast bestaat dit uit betaalde krachten (sociaal werkers zoals het welzijnswerk en het jeugd- en jongerenwerk). Gemeenten spelen in elk van deze lagen een verschillende rol. Elke laag biedt aanknopingspunten voor het versterken van de bestaansbasis van haar inwoners.

Financiële uitgangspunten sociaal domein is versterken sociale basis

• Investeren in de sociale basis (Raadsvoorstel transformatie, stevige lokale teams, hervormingsagenda etc.) om de druk van de formele zorg te halen en de kosten te verminderen. Daarnaast is versterking van de sociale basis van groot belang om het sociale weefsel van de stad blijvend te ondersteunen. Hiervoor heeft onder andere de Sociale Staat van de Stad het belang aangegeven.
• Structurele versterking van de sociale basis moet worden betaald door besparing op de zorgkosten (substitutie/ businesscase). Landelijk zien we dat akkoorden Zorg & Welzijn (zoals het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord) zich uitdrukkelijk uitspreken over de verplichting dat de gemeente haar sociale basis op orde heeft. Juist om de beweging naar minder dure zorg te kunnen maken.
• Investeringsfondsen inzetten om tijdelijk investeringen te betalen om de sociale basis te versterken. Hierbij kan gedacht worden aan het investeringsfonds jeugd, de reserve bestaanszekerheid en de nog op te richten reserve voor maatschappelijke investeringen.

Bij keuzes op preventie en sociale basis zal goed moeten worden afgewogen of de formele zorg niet verder onder druk komt te staan of dat een versterking van de sociale basis juist kan leiden tot een afname van formele zorg.

Een belangrijke inhoudelijke ontwikkeling voor Almere is de ontwikkeling van de stevige lokale teams (SLT)

De SLT zijn verantwoordelijk voor toegang en regie op de jeugdhulp. Maar tegelijkertijd gaan de SLT ook lichte basiszorg leveren en gaan de SLT ingezet worden om de inzet van formele jeugdzorg te beperken. Met het tot stand komen van de Stevige Lokale Teams 0-100 werken we dicht bij de inwoner, meer preventief en zijn we meer gericht op de integrale gezinsproblematiek. Essentieel is dat de landelijke gesprekken met betrekking tot de reikwijdte van de jeugdwet leiden tot een duidelijke afbakening tussen de ondersteuning in het lokale veld en de formele jeugdzorg die vanaf 2027 grotendeels regionaal wordt uitgevoerd. De onderstaande begroting geeft een beeld van de investering die we de komende jaren gaan doen. Vanaf 2027 moet de investering zichzelf gaan terugverdienen.

bedragen x € 1.000

Het verminderen van de formele zorg kan alleen door deze soberder of effectiever uit te voeren. Dit is sinds de decentralisaties zeer lastig gebleken. De kosten, van met name de jeugdhulp, zijn fors gestegen. Daarnaast liggen er al bezuinigingen op de Wmo. In de begroting houden we nu rekening met maximaal 1,5% reële groei van de kosten voor jeugdzorg per jaar. Deze reële kostenstijging was tussen 2021 en 2024 ruim 5% per jaar. Dus hierop kan binnen het huidig stelsel ook niet eenvoudig worden bezuinigd. Tegelijkertijd ligt er een landelijke hervormingsagenda met als doel om de jeugdhulpkosten te beperken. Maar deze hervormingsagenda en onze lokale aanpak zijn nog niet zo concreet of succesvol geweest dat we hiermee besparingen hebben gehaald en naar de toekomst toe kunnen inrekenen.

Het doorvoeren van budgetplafonds en (vaste) populatiefinanciering is een andere mogelijkheid

De mogelijkheid hiervan en de voorwaarden dienen dan wel in beeld te worden gebracht. Met betrekking tot de jeugdhulp liggen hiervoor ook twee moties. Waarbij populatiefinanciering bij nieuw inkoopbeleid als serieuze optie moet worden uitgewerkt. Verder is toegezegd om in 2026 aanvullend op inhoudelijke maatregelen we gaan onderzoeken hoe we een maximum kunnen stellen aan het zorggebruik, zoals budgetplafonds, in eerste instantie voor lichtere zorgvragen.

De jaarlijkse indexatie aan gesubsidieerde instellingen is gebaseerd op de indexatie die gemeenten ontvangen via het gemeentefonds. Afspraken hierover zijn vastgesteld in de subsidieverordening. De cao-ontwikkelingen in de zorg zijn de afgelopen jaren hoger geweest. Hierdoor hebben gesubsidieerde instellingen moeten interen op hun budget. Hierop zal de komende jaren druk op blijven bestaan. Dit gezien dat we vanaf 2027 gesubsidieerde instellingen alleen nog de indexatie gaan geven die wij ook van het Rijk ontvangen.
De indexatie van onze wettelijke taken zoals de Jeugdhulp, Wmo, Schuldhulpverlening en dergelijke liggen vast in de afgesloten contracten. Deze zijn grotendeels gekoppeld aan de cao-ontwikkelingen in de zorg en de OVA-index die landelijk wordt vastgesteld. Voor de jeugdhulp en Wmo geldt specifiek dat we reële tarieven moeten bieden. Dit is een financieel risico in de begroting.  

In de begroting laten we de uitgaven van de belangrijkste wettelijke zorgtaken (Jeugdhulp, Wmo, GGD, JGZ en de uitvoeringskosten meegroeien met de groei van de stad (zie onderstaande tabel).

bedragen x € 1 miljoen

 
Voor de preventieve budgetten is ervoor gekozen dit niet automatisch te doen met uitzondering van maatschappelijke voorzieningen. Dit kunnen we namelijk niet betalen en zou ook een beleidsinhoudelijke keuze zijn. Het is dus goed om te beseffen dat:

• Keuzes op preventieve budgetten boven op het feit dat er geen autonome groei plaatsvindt of in sommige gevallen zelfs dat er tijdelijk budget wegvalt, cumuleert.
• Keuzes op budgetten van wettelijke taken kunnen betekenen dat de autonome groei van kosten moet worden beperkt

Voor de Wmo, jeugdhulp, GGD en JGZ betekent dit dus dat als de kosten niet stijgen er een voordeel ontstaat ten opzichte van het budget. Maar vooral bij de jeugdhulp zijn de afgelopen jaren de kosten juist harder gestegen. Verder groeien een aantal inkomensregeling zoals de bijzondere bijstand, schuldhulpverlening en de Individuele Inkomenstoeslag niet automatisch met de groei van de stad. We stellen deze budgetten structureel bij op basis van werkelijk gebruik.

In het hoofdstuk Uitwerking preventie en sociale basis geven we per taak kort en bondig aan wat we doen en wat beïnvloedbaarheid is. In het hoofdstuk Vergelijking uitgaven Almere met het gemeentefonds geven we eerst nog aan hoe de uitgaven in het sociaal domein zich verhouden tot onze inkomsten uit het gemeentefonds.